Blog

Het ging ons als mensheid nooit zo goed als nu. Dat geldt niet alleen voor Nederland, maar voor de gehele wereld. Dat staat echter in fel contrast met een breed gevoelen dat het met de wereld bergafwaarts gaat. Simon van Teuthem noemt als een oorzaak hiervan de grondhouding van sociale en nieuwsmedia: negativiteit is daarvan de drijvende kracht. Het leidt bij hem tot verstarring, een gevoel van “het heeft allemaal toch geen zin.“ En hij herkent hetzelfde in de samenleving .

Hij haalt voorts een interessant onderzoek aan waarin mensen gevraagd wordt wanneer de wereld er het beste voor stond. Veel mensen lokaliseren dat rond hun eigen 11^de levensjaar. Rond de puberteit dus. Op een leeftijd waarop je wel uitzicht hebt op de wereld van volwassenen, zonder weet te hebben van de problemen in de wereld van volwassenen.

Ik ben een kind van het rapport van Rome

Rond míjn 11^de levensjaar verscheen het rapport van Rome: Grenzen aan de groei. Het bevat de alarmerende analyse dat we in hoog tempo de aarde aan het uitputten zijn. Als we op de ingeslagen weg doorgaan, staat zelfs het menselijke bestaan op aarde op het spel.

Het kwam als een mokerslag bij me binnen. Ik was nog te jong om het rapport te lezen en om het ten volle te begrijpen. Maar voor mij was wel duidelijk: als we niks doen, is het binnenkort afgelopen. Ik probeerde me dat voor te stellen: hoe zou dat dan gaan? Zou er uiteindelijk één mens als laatste overblijven die het laatste zuchtje zuurstof zou inademen en bij het uitademen daarvan zou de mensheid verdwenen zijn? Hoe dan ook: de verwarming op mijn slaapkamer ging nooit meer aan. Ik herinner me nog de verbijsterde blik van achter de kassa begin jaren 70 toen ik zei geen plastic zak nodig te hebben omdat ik zelf een tas bij me had.

De zorgen van nu zijn wel van een ander gehalte dan gebruikelijk

Ik ben het met Van Teuthem eens dat het een stuk makkelijker zou zijn als de nieuws- en sociale media niet alleen proberen te scoren met negatief nieuws. Maar volgens mij is er wel een wezenlijk verschil in de aard van onze zorgen. Want we staan nu concreet voor de situatie die in het rapport van Rome voorspeld werd. De wereld loopt aan tegen de grenzen van de groei, terwijl het maar de vraag is of we als mensheid daarmee adequaat omgaan. We kijken bij wijze van spreken als konijnen in de naderende koplampen, zonder dat het ons lijkt te lukken opzij te springen. 

We weten meer dan ooit over de wereld, we weten ook welke bedreigingen op ons afkomen, we weten ook hoe we de bedreigingen kunnen afwenden, maar we zetten dit alles niet om in handelen. Daar komt dan nog ’s bij dat we in een samenleving terecht zijn gekomen waarin mensen zich afvragen “What is in it for me?”. De neiging is klein om afstand te doen van geneugten van het eigen leven ten behoeve van zoiets abstracts als “de natuur”.

Leven in een risicosamenleving

We zijn komen te leven in een samenleving, die socioloog Beck een “risicosamenleving” noemt. Het gaat de wereld, zo stelt Beck, mede dankzij natuurwetenschappelijke ontwikkelingen ongekend goed. Echter: maar datgene wat de wereld zo goed heeft gemaakt, heeft geleid tot bijverschijnselen die nu juist de planeet bedreigen. We kunnen die oplossen met de denkwijze die tot de vooruitgang heeft geleid. Of hij daarin helemaal gelijk heeft, weet ik niet zeker, maar legt wel de vinger op het kruispunt in het bestaan van de wereld.

De natuur slaat terug

Nu slaat de natuur slaat keihard terug. De rampspoed die ons bedreigt hebben we over onszelf afgeroepen, en we komen wellicht onvoldoende tot actie. Daarover voel ik zelf wel ’s een zekere moedeloosheid. Wat heeft het voor zin als burgers de verwarming een graadje lager zetten terwijl Schiphol alle mogelijke middelen uit de kast haalt om maar méér te kunnen vliegen? En bovendien: wat maakt je eigen actie als individu uit nu het nieuwe kabinet voornemens is om de omstreden luchthaven van Lelystad alsnog in gebruik te nemen? Je zou waarlijk bij de pakken gaan neerzitten.

Matthijs Schouten: anders kijken naar onszelf als partners van de natuur

Dát nu vindt ecoloog en filosoof Matthijs Schouten geen goed idee, en ook niet nodig. In het boek Anders kijken. Over partnerschap met de natuur bestaat uit drie interviews met Matthijs Schouten. Het is geschreven door Elke van Riel. Schouten neemt ons mee in de ontdekkingstocht in zijn leven. Opgroeien in een landelijke, katholieke omgeving in Limburg, biologie gaan studeren, tegen de grenzen van de biologie aanlopen en zich filosofisch ontwikkelen tot een ecoloog-filosoof die aan de weg timmert en ons meeneemt in de ontdekking van een geheel andere manier van omgang met leven en natuur, waarbij hij geïnspireerd wordt met inzichten uit boeddhistische hoek. Een boek vol waardevolle en bemoedigende inzichten, waarvan ik in deze beschouwing maar een heel klein tipje van de sluier kan oplichten.

Het is tijd dat de mens zich herverbindt met de natuur

Schouten betoogt dat de problematiek van de onherstelbare schade die we de planeet toebrengen, mede voortkomt uit de idee dat we als mensen de natuur ontstegen zouden zijn. Het idee deed opgang dat we er geen onderdeel meer van uitmaken en dat we het recht zouden hebben om die naar eigen grillen te kunnen gebruiken. Uiteindelijk blijkt dat ten koste te gaan van het leven op aarde. Schouten verzucht dan ook:  “Wie denken we als mensen te zijn?!”

Het is van wezenlijk belang dat we ons realiseren dat we onderdeel zijn van de natuur, deel uitmaken van het ecosysteem van de natuur. Het is tijd dat we weer leren ons als partner van de natuur te gedragen.Dat we de verwondering over de wonderen van natuur en ecosysteem weer wakker kussen.Ons realiseren dat de natuur “ons huis” is.

In het ecosysteem van de natuur hangt alles met elkaar samen. Niets en niemand bestaat op zichzelf, niets is onafhankelijk en ongenaakbaar. Dat geldt ook voor ons mensen. Zonder de natuur kunnen we niet bestaan. Leven in zo’n soort voortdurende onderlinge afhankelijkheid vindt plaats in een vorm van “tussen-zijn” zoals Thích Nhất Hạnh dat noemt.(Lees hierover mijn eerdere blog Het koraal rif in mij) In dit tussen-zijn kunnen mens en natuur in harmonie en wederzijds voordeel smet elkaar samenleven. Het is tijd dat de mensheid zich her-verbindt met de aarde. Dat is de transitie waarvoor we gesteld zijn.

Verschillende manieren om zich te verhouden tot de natuur

Schouten verheldert aan de hand van het denken van Ulrich Libbrecht dat de mens zich op drie manieren heeft te verhouden tot de wereld:

1. We kunnen kennis opdoen over de wereld: het is een objectiverend, cognitief rationeel, onderscheidend en benoemend kennen.
2. We kunnen ervaring opdoen met de wereld. Dit gaat verder dan cognities en rationele kennis, en betreft eerder emoties en intuïties. Schouten maakt een spraakmakende vergelijking tussen twee verliefde. Als iemand zegt verliefd te zijn en vertelt dat de geliefde een man/vrouw of anderszins is, 1.76 meter lang, meldt wat de hartslag en de bloeddruk zijn, dan weet je één ding zeker: die persoon is niet (meer) verliefd. Een verliefde zal zich uitdrukken in termen als: “We zijn voor elkaar geboren”, en: “Als ik mijn geliefde zie, gaat de zon op.” Daar kan systeem 1 niks mee. Om dat te beschrijven heb je andere expressiemogelijkheden nodig: muziek, poëzie, mythen en verhalen, beeldende kunst, metaforen.
3. De derde benadering is de diepste essentie beleven van alles wat er is: “het paradigma van het transcendente, het alles overstijgende, het mysterie van het onnoembare.” Een ervaring die taal te boven gaat, maar die kunstenaars wel present kunnen stellen.

Nu klinkt het tamelijk idealistisch en wat omslachtig als we eerst de mensheid moeten overtuigen van een ander wereldbeeld, voordat we in actie kunnen komen. Schouten is uitgesproken optimistisch want hij ziet een omslagpunt naderen. Ik was verrast door wat hij gloedvol vertelt. Die ontwikkeling richting partnerschap slaat veel breder aan in de samenleving dan ik vreesde.

Aan de slag

Er hebben zich veel projecten voorgedaan vanuit de idee van partnerschap met de natuur. Dat is als we Schouten mogen geloven, van een veel bredere invloed dan ik in mijn moedeloze bui bevroedde. Projecten om met lagereschoolkinderen uitstapjes te maken in de natuur. Burgerinitiatieven, de opkomst van voedselbossen en van regeneratieve boerderijen. Bedrijven, ook commerciële, laten hun medewerkers cursussen volgen over de plek van de natuur in leven en werk. Zodat ze intrinsiek gemotiveerd worden de transitie te maken, in het eigen leven en in het leven van organisaties. De ontwikkeling van de Rechten van de natuur krijgt concrete contouren. Bedrijven, maatschappelijke organisaties, instellingen en overheden hebben afspraken gemaakt over acties voor een natuurinclusieve samenleving (Agenda Natuurinclusief). Bouwend Nederlands maakt zich sterk voor natuurinclusief bouwen.

Huizenbouwers zijn burgerlijk ongehoorzaam door neststenen voor beschermde vogels en vleermuizen in nieuwbouw aanbrengen, ondanks dat minister Mona Keijzer die vereiste heeft geschrapt.

Al met al ontstaan her en der eilanden van acties om de herverbinding met de natuur tot stand te brengen. Bij mij roept het beeld op van een fijnzinnig, rijkgeschakeerd en ondergronds netwerk zoals dat van schimmeldraden (mycelia), dat geregeld aan de oppervlakte komt. Het is tijd dat die eilanden met elkaar aan de oppervlakte komen en samenhang realiseren.

Wetenschappers hebben Schouten geleerd dat een grootschalige maatschappelijke verandering realistisch is als zo’n 20 tot 25% van de samenleving de relatie met de natuur daadwerkelijk anders ervaart. Naar Schoutens idee zijn we zover gevorderd dat we nu voor een kantelpunt staan.

De mensheid zelf is ook ecosysteem

Wat ik in mijn moedeloze momenten over het hoofd zag, was dat de mensheid zelf ook een ecosysteem is. Alles hangt erin samen. De zorgen die ik me maak zijn niet alleen mijn zorgen:  veel mensen delen die. En verbinden er actie aan.

Bij de pakken neerzitten, is misschien begrijpelijk maar heeft geen zin. Het is zoiets als: ‘ik hou maar op met eten, want ik ga toch dood’. Dood gaan we inderdaad, maar voordat we dat doen kunnen we handelen. En in dat handelen kunnen we een beweging versterken die nodig is om de wereld te redden. Of en hoe dat gaat lukken is spannend, maar bij de pakken neerzitten helpt in ieder geval niks verder.

De bekommernis om de natuur lijkt daarmee op een maatschappelijke trend. We brengen verandering aan in ons gedrag, we gaan ergens anders tegen aankijken. Dat komt uit jezelf voort, maar op een gegeven moment ontdek je dat een heleboel andere mensen hetzelfde doen. Dan is er een trend ontstaan, een maatschappelijke beweging. Individuen nemen een individueel besluit, maar blijken co-creatoren én onderdeel te zijn van een maatschappelijke trend. Mijn zorgen vinden weerklank in de zielen van veel andere mensen. Het is goed dat voor ogen te houden.

Cadeaus uit onverwachte hoek

In deze kritische situatie komen er bovendien zo nu en dan andere cadeautjes tevoorschijn uit onverwachte hoek.

2025 was het eerste jaar was waarin méér energie uit duurzame bronnen werd gewonnen dan uit fossiele bronnen. In de Verenigde Staten mag de president de inzichten in klimaatverandering buiten werking stellen, maar meer olie delven blijkt commercieel gezien voor energiebedrijven niet meer zo interessant te zijn. Duurzame energie produceren is goedkoper. Én duurzamer: de zon zal nog wel even elke dag stralen. Dit is overigens, denk ik, reden om Becks opvatting over de risicosamenleving te nuanceren. Het blijkt wel degelijk mogelijk om met behulp van bestaande natuurwetenschappelijke kennis effectieve actie te ondernemen tegen de dreigende ondergang van de aarde. De resultaten daarvan zijn zelfs op betere leest geschoeid: de zon schijnt immers altijd.

Hoopgevend is ook dat hele continenten de fase van fossilisering van energieopwekking overslaan. Ze zetten direct de stap zetten richting duurzame energieopwekking. China blijkt redenen te hebben om actief de CO2-uitstoot terug te dringen. Zelfs veiligheidsdiensten laten van zich horen en beschouwen klimaatverandering als een veiligheidsrisico, getuige het rapport van bijvoorbeeld de Britse veiligheidsdiensten.

Diederik Samson: Groene supermacht. Hoe Europa de wereld kan verduurzamen

Min of meer tegelijkertijd met het boek van Schouten verscheen ook dat van Diederik Samson. Schouten en Samson hallen allebei een uitspraak van Margaret Mead: “Never doubt that a small group of thoughtful, committed citizens can change the world. Indeed, it is the only thing that ever has.” Het gedeelde motto verzinnebeeldt actie in eenzelfde richting, maar wel vanuit verschillende hoeken.

Samson slaat een opmerkelijk optimistische toon aan. Hij schetst in zijn boek een realistisch beeld van wat er allemaal komt kijken om Europees klimaatbeleid (de Green deal) te ontwikkelen en van de grond te krijgen. Wat voor olifantshuid je moet hebben om koers te houden bij voortdurend botsende belangen! Opvallend is hoeveel mogelijkheden Samson ziet. Europa heeft zowel technisch als geopolitiek gezien innerlijke kracht en mogelijkheden om front runner te zijn in duurzaamheidsbeleid. Europa staat naar zijn idee stevig tegenover de geopolitieke blokken van Trump, Xi en Poetin. Hij vertoont daarmee een zelfverzekerdheid-avant-la-lettre. In de maanden na verschijning van zijn boek moet Europa in toenemende mate aan de bak om zich staande te houden in de veranderende wereld. 

Dat laat onverlet dat zijn optimisme wellicht een flinke knauw krijgt, nu de Europese politiek de Green Deal heeft aangepast, ten faveure van de fossiele energie gebruikende auto-industrie.

Geen gelopen race maar bij de pakken neerzitten is ook weer zoiets…

Het is al met al dus bepaald nog geen gelopen race. Maar bij de pakken neerzitten : dat kunnen we ons eigenlijk niet permitteren en waarom zou je jezelf dat aandoen? Gelukkig staan we er niet alleen voor. Dat is de hoopvolle teneur van de inzichten die Matthijs Schouten met ons deelt in Anders kijken. Over partnerschap met de natuur.

---

Elke van Riel en Matthijs Schouten: Anders kijken. Over partnerschap met de natuur, uitgeverij Noordboek (2025), oa te bestellen bij https://noordboek.nl/boek/anders-kijken/

---

(c) Bas Baanders 
Citeren of overname mag vanzelfsprekend, graag met bronvermelding

---