Blog

De geschiedenis van joden en Amsterdam

Amsterdam heeft een geschiedenis om trots op te zijn. De stad is mede tot bloei gekomen door de komst van migranten. Mensen die elders leden onder vervolging zochten hun toevlucht in Amsterdam, de stad met een tolerant imago. Op die tolerantie zijn we begrijpelijkerwijs nog steeds trots. Amsterdammers hielden overigens ook graag oog voor de zakelijke kant: wat leveren migranten op, wat brengen zij waarmee we ons voordeel kunnen doen? De manier hoe joodse gemeenschappen zich hebben weten te nestelen in Amsterdam, is indrukwekkend. Aan de geschiedenis van Amsterdam en zijn joden is een tentoonstelling in de Nieuwe Kerk in Amsterdam gewijd, met de titel Mokum, de biografie van joods Amsterdam.

De komst van joden heeft een grote invloed gehad op welvaart en cultuur van de stad. Aanvankelijk converso’s (de onder dwang tot het katholicisme bekeerde joden, die generaties lang onder de soms gruwelijke controle van de Inquisitie bleven lijden) uit het Iberische schiereiland. Zij brachten een wereldwijd handelsnetwerk met zich mee, en ervaring hoe relaties te onderhouden; bovendien legden ze de basis onder de diamantindustrie in Amsterdam. Gaandeweg kwamen in toenemende mate Asjkenazische joden die uit Oost-Europa het virulente antisemitisme ontvluchtten. Zij brachten vergeleken met de Portugese joden een totaal andere sociaaleconomische samenstelling en verschillende culturen en talen met zich mee.

Tentoonstelling: Mokum, de biografie van joods Amsterdam

De tentoonstelling heeft een mooi uitgangspunt. De geschiedenis wordt in tijdvakken gepresenteerd: de grote lijnen van historische ontwikkelingen worden kundig, kort en krachtig verwoord. Vervolgens wordt de geschiedenis tastbaar gemaakt met voorwerpen en verhalen van individuen die de geschiedenis belichamen. Een voorbeeld is de sfeertekening van de wereld van joodse straatverkopers. Roemrucht om hun eigen kenmerkende manier om hun spullen aan de mens te brengen. Een kleine geluidsopname liet horen hoe dat geklonken moet hebben. Dat vond ik aangrijpend: want de verhalen kennen we wel, maar hebben het nooit gehoord. Zo’n kleine geluidsopname geeft geschiedenis een stem.

De tentoonstelling laat zien dat het Nederlandse jodendom bestaat uit talrijke gemeenschappen. Ieder met een eigen manier om de joodse identiteit te beleven of in te vullen. Dat geldt nu nog steeds. Fotograaf Edwin Olaf brengt die verscheidenheid mooi in beeld.  

Het is in het huidige tijdgewricht belangrijk voor ogen te houden dat Amsterdam en joden een eeuwenlange geschiedenis met elkaar delen. Om dat inzicht te bestendigen zou de tentoonstelling permanent moeten zijn, open voor wie ook maar leeft in Amsterdam.

Boek: Atlas van Mokum

Het boek Atlas van Mokum dat ter gelegenheid van de tentoonstelling werd uitgebracht, heeft hetzelfde concept. Het is heel deskundig overigens heel goed leesbaar zonder de tentoonstelling. Feitelijk, nuchter, met op de juiste momenten treffende sfeerschetsen. Het biedt een wijds panorama van joods leven in Amsterdam.

Dubbele gevoelens

De manier waarop joden de gelegenheid kregen (en aangrepen) de eigen gemeenschappen te vormen, en hoe de stad werd verrijkt met de komst van deze nieuwkomers is iets om trots op te zijn.

Maar ook komt naar voren dat er in de geschiedenis van Amsterdam en haar joden ook altijd een antisemitische tegenstroom is geweest. Niet alleen ten tijde van de sjoa, maar eigenlijk voortdurend hadden joden in Amsterdam te maken met antisemitische tegenstromen vanuit verschillende hoeken.

Al lezend bekruipt me sluipenderwijs de vraag: hoe thuis waren joden écht in Amsterdam? Hoorden ze er écht bij? Die vraag is nog steeds actueel: wie had gedacht dat het joodse leven weer onder zo’n grote druk zou komen te staan, zoals we nu meemaken? Joodse geschiedenis gaat altijd gepaard met antisemitisme. Geen joodse geschiedenis zonder antisemitisme.  Het boek – juist ook door terzijdes – doordrong me er van hoe onontkoombaar dat feitelijk blijkt te zijn. Dat wist ik natuurlijk wel, maar dat we dat blijkbaar als vanzelfsprekend moeten opvatten: dat geeft een triest gevoel.

—–

Tentoonstelling: Mokum, de biografie van joods Amsterdam, Nieuwe Kerk Amsterdam, tot 6 april 2025
Maarten Hell en Mirjam Knotter (red.): Atlas van Mokum, WBOOKS Zwolle 2025

NB Deze blog werd geschreven voor de twee aanslagen in Rotterdam en Amsterdam